Nga Terence Mcnamee

Nëse udhëheqësi i Koresë së Veriut Kim Jong Un vendos të shpërbëjë arsenalin bërthamor të vendit të tij, historia do ta shënojë atë vetëm si udhëheqësin e dytë të një shteti të izoluar që bën diçka të tillë. I pari ishte presidenti i fundit i aparteidit në Afrikën e Jugut, F. W. de Klerk.

Pak analistë po mbajnë frymën e tyre. Shumica vendosin shanset e Phenianit për denuklearizim të plotë afër zeros. Kërcënimi i fundit i tij për të anuluar samitin e planifikuar me Presidentin e SHBA Donald Trump duket se konfirmon konsensusin. Regjistri i udhëheqësit suprem të Koresë së Veriut është plot me paralajmërime.

Po ashtu ishte dhe rasti i de Klerk. Askush nuk priste që konservatori Afrikaner të drejtonte regjimin e tij të armatosur drejt pranimit ndërkombëtar. Vëllai i tij shkroi se de Klerk ishte “shumë i bindur se grupimi racial është e vetmja e vërtetë, mënyrë dhe jetesë” për të nisur ndonjë ndryshim kuptimplotë.

Historia se si de Klerk u largua nga armët bërthamore të regjimit të aparteidit ka qenë çuditërisht i munguar në frenimin aktual të spekulimeve për qëllimet bërthamore të Koresë së Veriut. Për të gjithë diskutimet rreth “modelit të Libisë”, vlen të kujtojmë se Tripoli ishte pesë deri në 10 vjet larg ndërtimit të bombës së parë kur Muammar al-Qaddafi braktisi programin e tij. Heqja dorë nga armët bërthamore plotësisht të ndërtuara dhe funksionale, siç bëri de Klerk, është një tjetër gjë tërësisht e ndryshme. Aktualisht Koreja e Veriut vlerësohet të ketë 60 bomba aktive.

Arsenali i Afrikës së Jugut u shpërbë shpejt, fshehurazi dhe në mënyrë të njëanshme. Edhe pse në rastin më të mirë skenarët nuk do të shpaloseshin në këtë mënyrë si Pheniani, paralele të tjera janë relevante.

De Klerk u përball me dy opsione pasi u bë president në vitin 1989: të vazhdonte luftën e gjatë në dekada të qeverisë me popullsinë e saj zezake, duke përdorur metoda gjithnjë më despotike, ose të hapte rrugë drejt një zgjidhjeje të negociuar. De Klerk zgjodhi t’i përulej historisë.

Hapja e tanishme diplomatike i paraqet Kim një zgjedhje të ngjashme: Ai mund ta drejtojë Korenë e Veriut larg nga e kaluara e tij e mjeruar drejt një të ardhmeje më të lirë ose të kthehet në shtypjen e zakonshme. Ashtu si në Afrikën e Jugut në fund të viteve 1980, në Korenë e Veriut sot fati i programit të armëve bërthamore i ndërtuar për një qëllim – duke siguruar mbijetesën e regjimit – varet nga ekuilibrat.

De Klerk me të drejtë e shihte arsenalin bërthamor të fshehtë të Afrikës së Jugut, por shumë të përfolur, si një pengesë për reformën politike dhe për fitimin e besimit ndërkombëtar. Izraeli, Shtetet e Bashkuara dhe pak qeveri të tjera perëndimore ishin të vetëdijshme për ekzistencën e saj, por inteligjenca e tyre për programin ishte mjaft e kufizuar. Regjimi kishte ndërtuar gjashtë armë bërthamore të lëshuara nga ajri deri në fund të viteve 1980, një e shtatë ishte në ndërtim e sipër dhe një gjeneratë e re e kokave bërthamore të pajisura në raketa ishte planifikuar.

Urdhri i De Klerk për të pushuar programin tronditi zyrtarët e mbrojtjes. Askush nuk e kishte diskutuar kurrë apo konsideruar çarmatimin. Rreziqet e përfshira ishin monumentale. Simbolikisht, nëse jo praktikisht, armët bërthamore u konsideruan si garantuesi përfundimtar i dominimit të bardhë në Afrikën e Jugut. Paraardhësi i De Klerk, P.W. Botha, e kërcënoi për përfundimin e programit. Botha pretendoi (ndoshta saktë) se duke shkatërruar arsenalin, de Klerk do të shkatërronte shtetin Afrikaner. Një reagim i dhunshëm, disa thonë një grusht shteti ushtarak, u shmang për pak.

De Klerk u përball gjithashtu me presion të madh ndërkombëtar. Raportet në atë kohë treguan se Shtetet e Bashkuara dhe Izraeli kishin frikë se nëse qeveria e Kongresit Kombëtar Afrikan (NSA) i Nelson Mandela trashëgonte një aftësi të armëve bërthamore, ata mund të shisnin teknologjinë në regjimet anti-perëndimore në Libi, Kubë apo Iran si pagesë për borxhet e vjetra.

Shqetësim më i menjëhershëm kundër de Klerk ishte kërcënimi i të bardhëve të pakënaqur që kishin punuar në programin bërthamor, të cilët mund të devijonin materialet e bombave ose planifikimet për fitime ose qëllime politike. Ai kishte frikë se mund të bënin edhe shantazh qeverisë së tij si një mënyrë për të ruajtur aparteidin. Në fund të fundit, ish-drejtuesi i programit, Wally Grant, atëherë udhëhiqte një lëvizje për krijimin e një atdheu të veçantë Afrikaner.

De Klerk dinte se zyrtarët e lartë të mbrojtjes – dhe sidomos shkencëtarët dhe inxhinierët që kishin punuar në program për dekada – ndiheshin të tradhtuar, krenaria e tyre ishte goditur. Por atij i duhej t’i fitonte ato. Asnjë protokoll nuk ekzistonte për çmontimin bërthamor. Masat për “demilitarizimin” e eksplozivëve bërthamorë të Afrikës së Jugut dhe uraniumit të pasuruar duhej të përpiloheshin nga e para. Në një mjedis të paqëndrueshëm të sigurisë, një gabim ose akt sabotimi mund të kishte ndalur tranzicionin që kishte në mendje. Zyrtarët e pabindur përfundimisht erdhën me një mendje me të de Klerk. “Në zemrat tona ne të gjithë e dinim se ishte vendimi i duhur,” reflektoi një shkencëtar. “Këto bomba nuk janë gjëra që mund të përdoren.”

Afrika e Jugut u bashkua me Traktatin e Mospërhapjes së Armëve Bërthamore (NPT) si një shtet pa armë bërthamore pasi shkatërrimi përfundoi fshehtas në vitin 1991. Aderimi në NPT hoqi sanksionet kryesore mbi regjimin dhe nënvizoi angazhimin e saj për t’u reformuar dhe një marrëdhënie të re me Afrikën dhe botën. Dyshimet se nacionalistët afrikaner mund të përdorin arsenalin për t’u ngjitur në pushtet u shkatërruan.

Nëse de Klerk ishte i uritur për miratimin perëndimor, ai mori atë që donte. Si i vetmi vend që ndërtoi dhe pastaj vullnetarisht shkatërroi të gjitha armët e tij bërthamore, Afrika e Jugut fitoi një staturë në komunitetin ndërkombëtar që nuk e kishte mbajtur që nga përfundimi i Luftës së Dytë Botërore. Statura personale e De Klerk si një burrë shteti ishte betonuar dhe gjashtë muaj pasi publikisht zbuloi shkatërrimin e arsenalit të fshehtë të Afrikës së Jugut, ai u nderua me Çmimin Nobel të Paqes së bashku me Mandelën për të ndihmuar në hedhjen e themeleve për demokracinë.

Mandela dhe kolegët e tij të ANC ishin të inatosur me de Klerk që i la në terr. Ata besonin se thjesht nuk donte që armët të kalonin në duart e shumicës së zezë, në përputhje me ideologjinë raciste të partisë së tij.

Megjithatë, kjo nuk e ndaloi ANC-në nga tregtimi i frytshëm i vendimit të tij në diplomacinë e saj pasi erdhi në pushtet në vitin 1994. Afrika e Jugut fitoi një reputacion të lakmueshëm si një anëtar i shenjtë i klubit jo-bërthamor – një shembull i shndërrimit total pas viteve si një nga mëkatarët më të keq. Çarmatimi bërthamor hapi rrugën për negociatat e suksesshme kontinentale për shpalljen e Afrikës si një zonë pa armë bërthamore, duke rezultuar në një traktat që mban emrin e vendit ku Afrika e Jugut zhvilloi bombat atomike, Pelindaba.

Çfarë mund të sugjerojë kjo për perspektivat e denuklearizimit të gadishullit Korean?

Premtimet e dështuara të Koresë së Veriut për të çmontuar arsenalin e saj në të kaluarën dhe sinjalizimet i saj të fundit – e gatshme dhe pragmatike një ditë, e papajtueshme tjetrën – janë arsye të dukshme për të qenë të kujdesshëm. Megjithatë, ne nuk mund të supozojmë se Kim mendon se Koreja e Veriut mund të mbetet një pari e përhershme më shumë sesa de Klerk besonte për Afrikën e Jugut. Armët bërthamore mund të jenë e vetmja monedhë që Koreja e Veriut mund të përdorë për t’u ribashkuar me familjen e kombeve. Përvoja e Afrikës së Jugut ofron një paraqitje të shkurtër të asaj që një tërheqje e verifikueshme e programit të Koresë së Veriut mund të sjell në nivel ndërkombëtar.

Nëse ne guxojmë të imagjinojmë se Kim Jong Un – gjenerata e tretë Kim që qeverisë Korenë e Veriut – është një reformator i fshehur si de Klerk, ai mund të ketë gjithashtu një sy në atë që mund të arrihet brenda vendit. De Klerk ka përdorur tërheqjen bërthamore si një pykë për kundërshtarët e reformave politike, veçanërisht në krijimin e sigurisë së Afrikës së Jugut.

Askush jashtë Koresë së Veriut nuk e di nëse një ndryshim rrënjësor në qëndrimin bërthamor të vendit do të shkonte mirë apo jo. Një kongruencë interesi në të gjitha zonat e prekura – duke përfshirë ushtrinë, shkencëtarët, zyrtarët e lartë dhe Kim vetë – nuk mund të merren si të mirëqenë. Në të vërtetë, rezistenca me të cilën de Klerk u përballë nga gjeneralët e pabindur mund të jetë i dobët krahasuar me të. Anasjelltas, Kim mund të jetë më i pahijshmi i bandës, i paaftë të përfytyrojë ndonjë alternativë të politikës së jashtme nga loja me zjarrin bërthamor.

Duke i bërë jehonë pikëllimit të Botha për shtetin Afrikaner, ekspertët besojnë se regjimi Kim do të nënshkruante urdhrin e tij të vdekjes nëse do të shkatërronte armët e tij bërthamore. Pheniani e ka parë gjithmonë arsenalin e saj përmes prizmit të mbijetesës së regjimit.

Arsyetimi zyrtar i arsenalit bërthamor të Afrikës së Jugut ishte i ngjashëm: për të siguruar mbijetesën e regjimit të aparteidit dhe për të shmangur një pushtim sovjetik të territorit të saj. Këto mashtrime vinin nga një mentalitet i rrethimit që përshkonte strukturat vendim-marrëse. Por qeveria e pakicës së bardhë të Afrikës së Jugut kurrë nuk zhvilloi një strategji në të cilën armët e saj bërthamore do të përdoreshin për ndonjë gjë tjetër përveçse për ndonjë test apo për qëllime demonstruese, edhe pse ishin të aftë të përdoreshin në mënyrë ushtarake. Logjika ishte se një test publik i një bombe bërthamore do të bindte fuqitë perëndimore, veçanërisht Shtetet e Bashkuara, për të ndërhyrë në emër të Pretorias.

Paranoja e qeverisë ngriti idenë që Afrika e Jugut u përball me një “sulm total” në vitet 1980. Koreja e Veriut është gjithashtu paranojake, edhe pse ndoshta më e justifikueshme. Përfshirja e Presidentit Xhorxh W. Bush të Phenianit në “aksin e së keqes” në fillim të viteve 2000 duket se është vetëm një prekursor i butë ndaj kërcënimeve të drejtpërdrejta të Trump për të përdorur “butonin e tij bërthamor shumë më të madh dhe më të fuqishëm” për “shkatërrimin total” të Koresë së Veriut .

Për elitën qeverisëse, arsenali mund të forcojë perceptimet për qëndrueshmërinë e regjimit dhe sigurinë kundër forcave të jashtme, por, ashtu si në aparteidin e Afrikës së Jugut, kërcënimi kryesor ndaj regjimit Kim mund të jetë i brendshëm, në të cilin rast armët nuk kanë dobi.

Askush nuk mund të thotë në mënyrë të sigurt se çfarë kufizimesh (nëse ka), Pyongyang ka imponuar për përdorimin e arsenalit të saj. Kjo pasiguri mund të jetë edhe strategjike. Në çdo bisedim të ardhshëm të statusit final me Korenë e Jugut, arsenali i veriut mund të jetë një mjet masiv i negociatave për regjimin e Kim. Dhe, duke qenë e paparashikueshme, mund të ndihmojnë në sigurimin e lëshimeve të mëdha në këmbim të tërheqjes bërthamore, konkretisht ato që i lejojnë Kimit dhe elitës qeverisëse që të ruajnë pushtetin dhe privilegjet e tyre me cilido tranzizioni të negociuar. Edhe në qoftë se Kim është reformator si De Klerk, ai nuk ka gjasa të mendojë për një fund të sundimit shtatëdhjetëvjeçar të familjes së tij në pushtet.

Për shumicën e jetës së tij politike, de Klerk mbështeti një sistem brutal dhe amoral. Duke u bërë reformator, ai tregoi se kishte grimcën dhe vizionin për të shkatërruar bomba që ishin ndërtuar për ta mbrojtur atë.

Kim Jong Un mund të mos jetë një tjetër de Klerk. Por nëse ai e ka seriozisht për reformat, ai gjithashtu mund të zbulojë se armët bërthamore janë më të vlefshme të çarmatosura sesa të përdorshme./Foreign Policy – Lexo.al/

Artikulli paraprakANALIZA: Kina në qendër të ”pokerit” Trump-Kim
Artikulli tjetërSela e fton Ahmetin në debat televiziv, kur të dojë dhe ku të dojë